Zgorzelec

Zgorzelec, m. powiatowe w woj. dolnośląskim, nad Nysą Łużycką, naprzeciw miasta Görlitz (Niemcy); 33 tys. mieszk. (2006); ośr. mieszkaniowy i usługowy Turoszowskiego Zagłębia Węgla Brun.; przemysł maszyn., odzieżowy, skórz.; jeden z najważniejszych węzłów komunikacyjnych łączących Polskę z krajami Europy Zachodniej przy drogowych przejściach granicznych do Niemiec; prawa miejskie od ok. 1215; później przedmieście Görlitz, od 1945 samodzielne miasto; 1939–45 niem. obóz jeniecki (ponad 44 tys. osób, zginęło kilkanaście tys. jeńców, gł. sow. i wł.); 6 VII 1950 układ zgorzelecki; Górnołuż. Hala Pamięci i Muzeum ces. Fryderyka, zbud. (1898–1902) dla uczczenia zjednoczenia Niemiec (ob. Dom Kultury).

Boehme Jakob

Boehme Jakob, J. Böhme, ur. 1575, Stary Zawidów (niem. Alt Seidenberg) koło Zgorzelca, zm. 17 XI 1624, Zgorzelec, niemiecki mistyk i teozof; szewc z Görlitz; pierwszy filozof piszący w języku niem., zw. philosophus theutonicus; wywarł duży wpływ na rozwój niem. mistyki oraz XIX-wiecznych romantyków.

Filipkowski Władysław

Filipkowski Władysław, pseud. Janka i in., ur. 1 VI 1892, Filipów k. Suwałk, zm. 17 IV 1950, Pieńsk koło Zgorzelca, pułkownik; od 1918 w WP; 1943–44 komendant obszaru lwow. AK; 1944 internowany przez NKWD; od 1945 w kraju.

---

Miasto obok Zgorzelca: Bogatynia

Nysa Łużycka

Nysa Łużycka, czes. Lužická Nisa, niem. Lausitzer Neisse, rzeka na granicy Polski i Niemiec oraz w Czechach, l. dopływ Odry; dł. 252 km (w Czechach 54 km, graniczna 198 km), dorzecze 4297 km2 (w tym w Polsce 2197 km2); gł. dopływy: Mandau (l.), Witka, Lubsza (pr.); elektrownie wodne; gł. m.: Liberec, Görliz, Zgorzelec, Forst.

Nysa Łużycka

Turoszowskie Zagłębie Węgla Brunatnego, zagłębie węgla brunatnego w południowo-zachodniej Polsce, Czechach i Niemczech; ok. 150 km2 (w Polsce); zasoby przem. 467 mln t (2002); wydobycie metodą odkrywkową, gł. dla elektrowni cieplnej Turów; degradacja środowiska naturalnego; gł. m. (w granicach Polski): Zgorzelec, Bogatynia.

Układ zgorzelecki

Zgorzelecki układ 1950, układ między Polską a NRD o wytyczeniu pol.-niem. granicy państw., podpisany 6 VII w Zgorzelcu n. Odrą; potwierdził istniejącą granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej; jego treść potwierdził układ PRL-RFN 1970 i traktat pol.-niem. 1990.

Ciekawostki o zgorzelcu

• na przełomie X i XI w. gród Serbołużyczan zajęty i włączony do Polski wraz z Łużycami przez Bolesława I Chrobrego; po jego śmierci przejściowo pod panowaniem margrabiów brandenburskich, następnie Czech
• 1076 - osada wraz ze wschodnią częścią Górnych Łużyc przyłączona do Czech
• 1131 - powstał gród nad Nysą Łużycką z polecenia czeskiego księcia Sobiesława
• 1303 - prawa miejskie
• 1346 - 1815 miasto-członek górnołużyckiego Związku Sześciu Miast
• 1377 - powstało oddzielne księstwo Görlitz utworzone przez króla czeskiego i cesarza niemieckiego Karola IV
• 1466 - pod panowaniem króla węgierskiego Macieja Korwina
• 1618 - 1648 - zniszczenia w czasie wojny trzydziestoletniej
• 1635 - 1815 - z Łużycami Górnymi we władaniu królów saskich
• 1815 - po kongresie wiedeńskim włączony został do Prus i stał się częścią prowincji Dolny Śląsk (Niederschlesien),
• od 1848 połączenie kolejowe z Węglińcem, od 1865 z Lubaniem i Jelenią Górą
• w czasie II wojny światowej 1939–45 obóz dla jeńców — podoficerów i szeregowych różnej narodowości (Stalag VIII A Görlitz), przez który przeszło ponad 44 tys. osób, Francuzi stanowili najliczniejszą grupę (zginęło kilka tys. jeńców, głównie sowieckich i włoskich)
• kwiecień 1945 - zacięte walki o sforsowanie Nysy Łużyckiej na północ od Zgorzelca w okolicach Toporów, miasto nie zostało dotknięte bezpośrednimi działaniami wojennymi. Wysadzenie wszystkich mostów na Nysie Łużyckiej przez oddziały SS
• 1945 - prawobrzeżna część miasta w Polsce, ustalenie granicy na Nysie Łużyckiej
• 1948 - data powstania obowiązującej nazwy miasta (zamiast Zgorzelice)
• 6 lipca 1950 podpisano tu układ zgorzelecki między PRL a NRD uznający formalnie granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej
• Po II wojnie światowej osiedlono tu dużą kolonię greckich uchodźców (głównie komunistycznych partyzantów), którzy szukali schronienia w Polsce po greckiej wojnie domowej 1946-1948. Łącznie ich liczba sięgała 14 tysięcy osób. Wielu z nich wróciło do Grecji po upadku dyktatury wojskowej i amnestii dla uczestników wojny. Dziś w mieście odbywa się festiwal piosenki greckiej (› Eleni) pod patronatem ambasady greckiej organizowany przez Nikosa Rusketosa.
• 1959 - 1965 - niedaleko Zgorzelca zlokalizowano odkrywkową kopalnię węgla Brunatnego Turów oraz elektrownię Turów.
• 2004 Zgorzelec wraz z Görlitz ubiegają się o przyznanie tytułu Europejskiej Stolicy Kultury
• 2006 W kwietniu Gorlitz-Zgorzelec przegrywają rywalizację o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury na rzecz Essen. Następna szansa to 2016 rok, wówczas o to miano będą się starać miasta z Polski.